Günümüzde İran İslam Cumhuriyeti olarak adlandırılan ülkenin tarihinde şüphesiz Azerbaycanlı Türklerin vaziyeti diğer etnik gruplardan ayrıdır. Bu özelliği Azerbaycanlı Türklere katan en önemli faktör gayri Farslar içerisinde en yüksek nüfusa sahip olmasının yanı sıra diğer gruplar sınır bölgelerinde sıkışmışken Azerbaycan Türkleri’nin merkeze kadar uzanan bir coğrafyada çoğunluk olmasıdır. İran’ın medeniyet tarihi çok eskilere dayanmasına karşın İran ismini o coğrafyaya verenler Türklerdir. Şii İslam inancını İran’da yaygınlaştıranlar da Türklerdir.
Yaklaşık bin yıllık bir Türk idaresinin ardından Kacar hanedanının devrilip Pehlevi hanedanının yönetimi devralmasıyla Fars egemenliği başlamıştır. İşte bu tarihi kırılmadan sonra Türkler’in, İran’da hakları gasp edilmeye başlanmıştır. Rıza Şah ve Muhammed Rıza Şah, Fars milliyetçisi politikalarıyla başta Türkler olmak üzere tüm diğer etnik gruplar üzerinde asimilasyon politikasına başlamıştır. Bu Fars milliyetçisi politikaların en çarpıcı yanı ise Türkler de dahil olmak üzere Araplar ve diğer tüm etnikleri İrani kabul etmektir. Bu tezin en büyük savunucusu kendisi de bir Azerbaycanlı olan Ahmet Kesrevi’dir. Fars milliyetçisi tezlere göre Selçukluların İran üzerinde egemenlik kurması ile bölgede yaşayan Farslara zorla Türk Dili’ni dayatmıştır. Arap istilalarında ise bölgede yaşayan Farslar zorla Araplaştırılmıştır. Bu tez yanlış görülüyor. Selçuklular kendilerine başkent olarak Rey ve İsfahan’ı seçmişlerdi, bugün ise bu bölgelerde Farsça egemendir. Eğer Selçuklular Türkçe’yi zorla kabul ettirmek adına politikalar izleselerdi önce kendi idari başkentlerinden başlamaları gerekmez miydi?

1979 İran İslam Devrimi’nde en büyük rolü oynayan bölge de Azerbaycan bölgesidir. Şah’ın Humeyni hakkında idam hükmü vermesiyle Azerbaycan bölgesinden olan Muhammed Kazım Şeriatmedari, Humeyni için Ayetullah makamı vererek onun idam edilmesini önledi. Çünkü Ayetullahlar idam edilemezdi. Ancak devrim sonrasında daha yumuşak fikirleri olan ve bir Türk olan Şeriatmedari’nin etrafında birleşen Azerbaycanlılar Tebriz’de Şeriatmedari propagandası yürütmekteydiler, bunun üzerine Humeyni’nin temizliğinden üzerilerine düşeni aldılar ve oluşturdukları hareket darmadağın edildi. Bir zamanlar Humeyni’yi dar ağacından kurtaran Şeriatmedari de ev hapsine alındı. Bazı iddialara göre Şeriatmedari’nin ölümünde de hükümetin parmağı vardı…

Yazının devamı 3. Jöntürk Harekâtı Dergisi Şubat – Mart Sayısında…