Allah yolunu açsın Turan’a
Seni verdim Yaradana
Senden isterim Bakü’yü
Türk Halil Paşa! 

Enver Paşa’nın kendisinden bir yaş küçük amcası, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 117(17) numaralı üyesi, “Kut’ül Amare Kahramanı”, Şark Orduları Grup Komutanı, Bakü’nün zaptında Kafkas İslam Ordusu’na katılmış, Türkçü ve Turancı Halil Paşa… 1882 yılında İstanbul’da doğan Halil Paşa, 1934 yılında Soyadı Kanunu’nun çıkmasının ardından Kut’ül Amare başarısı dolayısıyla Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından “KUT” soyadı verildi.

Halil Paşa, Mustafa Kemal ile sınıf arkadaşı olduğu Harp Akademisi’nden 11 Ocak 1905’te Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu ve hayali olan Makedonya’daki Üçüncü Ordu’ya katıldı. Makedonya’da çetelere karşı kazandığı başarılarla halk arasında adını duyurdu. Bu sırada sınıf arkadaşı İsmail Hakkı ve İsmail Canbulat’ın aracılığıyla Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ne girdi. Enver Paşa’nın da Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ne girmesi Halil Paşa’nın tavsiyesiyle oldu. Meşrutiyeti şiddetle destekleyen Halil Paşa, bu amaçla padişaha karşı Resneli Niyazi Bey ve Enver Paşa gibi Tikveş bölgesinde dağa çıktı. Dağa çıkmadan önce geride şu notu bıraktı: “Maksadı mukaddesi millet istihsal olunmadıkça; ölmek var, dönmek yok!” Aslında Halil Paşa, dağa çıkmak yerine meseleyi kökünden halletmek, bitirmek istiyordu. Bunun için Merkez-i Umumi’ye Sultan Abdülhamid’i öldürmeyi teklif etse de Talat Paşa tarafından bunun doğru olmadığı gerekçesiyle reddedildi. Meşrutiyetin ilanının ardından önce İstanbul’a daha sonra İran’a gitti. İstanbul’da bulunduğu zamanlarda Türk Derneği’ne mümkün mertebe gitmeye özen gösterirdi. İran hürriyetçilerine destek vermek için Yakup Cemil, Mustafa Necip, Ömer Naci gibi arkadaşlarıyla çalışmalar yaparken 31 Mart Ayaklanması bu sırada gerçekleşti. Merkez-i Umumi tarafından Şark vilayetlerinin kontrolünü alması için görevlendirilmiş ve ayaklanma tüm etkileriyle bastırılana kadar Van ve çevresinde görev yaptı. Ayaklanma bastırılınca Makedonya’ya döndü ve onun yokluğunda artan çeteleri tekrar bastırdı. 1911 yılına kadar Makedonya’da kalan Halil Paşa, İtalya’nın Trablusgarp’a çıkarma yapması dolayısıyla Trablusgarp’a gitti. Burada Enver Paşa, Mustafa Kemal, Nuri Paşa, Fethi Okyar, Refet Bele gibi kurmaylarla birlikte çalıştı. İtalya ile yapılan barış antlaşmasından sonra İstanbul’a dönen Halil Paşa, Balkan Savaşı’nın ancak sonlarına doğru yetişti. Balkan cephesinde başarıları sebebiyle Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın ısrarıyla Merkez Kumandanlığına atandı.

Yazının devamı İttihat Dergisi Haziran – Temmuz Sayısında…